Her Madde Hal Değiştirir Mi? Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Açısından İnceleme
Düşünsenize, bir gün otobüste, tren raylarında veya iş yerinde karşınıza farklı cinsiyetlerden, ırklardan ve toplumsal kimliklerden insanlar çıkıyor. Bazen bakıyorsunuz ki, herkesin etrafındaki dünya farklı bir şekilde şekilleniyor, farklı lenslerden bakıyor. Hatta bazen içinde bulunduğunuz ortamda, belirli bir kimliği, davranışı veya mesleği temsil eden kişilerin daha az veya daha fazla değer gördüğüne şahit oluyorsunuz. Burada “Her madde hal değiştirir mi?” sorusu aklınıza gelebilir. Sadece fiziksel maddeler değil, toplumdaki cinsiyetler, kimlikler ve roller de birer hal değiştirici madde gibi davranabilir. Yani, hem toplumsal cinsiyet hem de sosyal yapılar kişilerin deneyimlerini şekillendirir, tıpkı bir madde gibi.
Her Madde Hal Değiştirir Mi? Nedir ve Neden Önemlidir?
Kimya derslerinde öğrendiğimiz, maddenin katı, sıvı, gaz halinde değişim gösterdiği temel bilgisi aklımızdadır. Maddeyi oluşturan parçacıklar belirli koşullar altında bir hal değişikliği yaşayarak farklı şekillerde varlık gösterebilir. Aynı şekilde, toplumsal cinsiyet, ırk, sınıf gibi faktörler de toplumsal yapıda “hal değiştirir.” İnsanlar, kimlikleri ve rollerine göre farklı şekillerde, bazen kabul edilirken bazen dışlanır. İnsanın kimliği, içinde bulunduğu koşullara, kültüre, zamana göre şekillenir ve bir “hal değişikliği” geçirir.
Bir gün İstanbul’da bir sabah toplu taşıma aracında ne kadar farklı insanın aynı anda bir arada olduğuna odaklandım. Kimileri “toplumsal normlara” uygun şekilde, kimileri de kendi kimliklerini ifşa ederek, kendilerini bir şekilde ifade etmeye çalışıyordu. Kimileri görünüş olarak, iş yerinde ya da toplumda “doğal” kabul edilen bir rolü oynuyor, kimileri ise görünüşlerine ve kimliklerine daha farklı bir şekilde hayat veriyordu. İşte bu da hal değişikliği gibi bir şey. Kimlikler, kişilerin toplumsal normlar doğrultusunda şekil alırken, bazen dışarıdan bir bakış açısıyla fark edilen bir “değişim” olabilir. Ama bu değişimin her zaman adaletli bir şekilde gerçekleşmediğini de gözlemliyoruz.
Toplumsal Cinsiyet ve Hal Değişimi
İstanbul sokaklarında yürürken, kafanızı sağa sola çevirip toplumsal cinsiyet rollerinin nasıl bir hal değişikliği yaşadığını gözlemlemek hiç de zor değil. Özellikle iş yerinde, toplu taşımalarda ve sosyal yaşamda cinsiyetin nasıl şekillendiğini görmek, bu sorunun toplumsal cinsiyet eşitliği ve sosyal adalet açısından ne kadar önemli olduğunu anlamamı sağladı.
Mesela, bir işyerinde “erkek” çalışanları genellikle daha fazla değerli ve güçlü görebiliyoruz. “Kadınların” rolleriyse daha çok sekreterlik, bakım işleri veya daha az prestijli kabul edilen pozisyonlarla sınırlı kalabiliyor. Bu, toplumsal cinsiyetin bir hal değişikliği gibi davranarak insanların iş gücüne katılımını ve toplumsal rollerini belirliyor. Kadınların daha düşük ücretler aldıkları bir gerçeklik, erkeklerin daha güçlü görüldüğü bir ortamda, bir “gaz” gibi bu normlar, yerleşik bir hale gelebiliyor.
Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Perspektifi
Herkesin toplumsal cinsiyet, etnik kimlik veya cinsel yönelim gibi özellikleri aynı şekilde yaşamadığı bir dünyada, her hal değişimi farklı bir şekilde algılanıyor. Çeşitlilik dediğimiz kavram, aslında hal değişimini çok farklı düzeylerde barındırıyor. Çeşitli kimliklere sahip bireyler, toplumda bazen kendilerini “gaz” gibi daha fazla hareket edebilen bireyler olarak bulabilirken, bazen de daha katı bir “katı madde” gibi, eşitsizliklere maruz kalabiliyor.
Sosyal adalet açısından bu sorunun üstesinden gelmek, çeşitli kimliklerin birbirine saygı gösterdiği, eşit fırsatlar sunan bir toplum yaratmakla mümkün olabilir. Bir “hal değişimi” yapmak, toplumsal cinsiyet rollerinden, ırkçılıktan ve ayrımcılıktan sıyrılmak demektir. Bu, aslında sadece bir “fiziksel” hal değişikliği değil, daha çok toplumsal yapıları dönüştürme ve herkes için eşit fırsatlar yaratma anlamına gelir.
Toplumsal Cinsiyet Rollerinde “Hal Değişimi”ne Örnekler
Çalıştığım sivil toplum kuruluşunda, özellikle kadınların iş gücüne katılımına dair projelerde yer aldım. Çoğu zaman toplumsal cinsiyet rollerine takılan ve bu rollerin dışına çıkamayan kadınlarla karşılaşıyorduk. Kadınlar, özellikle kırsal bölgelerde, genellikle daha ev içi rollerle sınırlı kalıyorlardı. Bir gün, İstanbul’un göbeğinde farklı yaş ve cinsiyetlerden insanlarla aynı ortamda olmanın ne kadar farklı deneyimler sunduğunu fark ettim. Kimisi, kadın ve erkek eşitliğini savunurken, kimisi hâlâ geleneksel bakış açılarından sapamıyordu.
Bir örnek vermek gerekirse, toplu taşıma araçlarında kadınların daha rahat oturabilmesi için ayrılan yerler çoğu zaman gözden kaçabiliyor. Bu durum, toplumsal cinsiyet eşitliğini sağlayan bir “hal değişikliği” olarak düşünülebilir. Ancak, kadınların bu haklarını kullanabilmeleri için bir sosyal adalet alanına ihtiyaçları var. Kadınlar için ayrılmış oturacak yerlerin varlığı, “katı” toplumsal normların bir şekilde değişmesi anlamına gelir, ama bu değişim hâlâ pek çok kesim tarafından dışlanabilir.
Sonuç: Her Madde Hal Değiştirir Mi?
“Her madde hal değiştirir mi?” sorusu sadece fiziksel bir değişimi değil, aynı zamanda toplumsal yapıların, cinsiyet rollerinin, sınıf ayrımlarının ve etnik kimliklerin de değişimini anlatır. İstanbul’daki her adımda, sokakta, işyerinde, toplu taşımada gözlemlerimle bunu bir kez daha hissettim: Toplumda bazı kimlikler daha hızlı, daha özgür bir şekilde şekil alırken, bazıları hala “katı madde” gibi kalıyor. Toplumsal cinsiyet ve sosyal adalet açısından, hal değişimi sadece bireylerin değil, toplumun kendisinin de sürekli evrimleşmesi gerektiğini gösteriyor.
Evet, her madde hal değiştirir, ama bu değişim bazen herkes için aynı şekilde gerçekleşmez. Eşitlik, her kimlik için bir değişim alanı yaratma sürecidir ve bu, hepimizin birlikte adım atmasıyla mümkün olabilir.